(متن سخنرانی در فستيوال تئاتر پاريس، ٢٠٠٢)

 نيلوفر بيضايی 

زمانيكه به من پيشنهاد شد در اين فستيوال علاوه بر اجرای نمايشم در سميناری تحت عنوان “زن و هنر“ نيز شركت كنم به چند دليل قبول اين مسئوليت برايم دشوار بنظر می رسيد. اولا بدين دليل كه من معمولا در روز اجرا بسيار مضطربم و نگران و اين حال را برای سخنرانی در مورد چنين موضوعی كه تمركز می طلبد و زمان می برد ، مناسب نمی يافتم ، دوما اينكه بگمانم موضوع چنان گسترده است كه بحث و تبادل نظر درمورد آن شايد در زمان كوتاهی كه لابلای زمان اجرای نمايشها برای آن در نظر گرفته شده، نگنجد و شايد لازم باشد كه زمانی ديگر و با فرصتی بيشتر بدان پرداخته شود. بهر حال شايد اين بحث سر آغازی باشد بر بحثهای جامعتر بعدی.

بهر حال من شركت در اين بحث را پذيرفته ام و امروز كه اينجا در خدمتتان هستم ، چند نكته را كه برا ساس تجارب خود در يك دهه فعاليت مداوم و بی وقفه ی تئاتری و آنهم تئاتری كه خود را تبعيدی می داند و محور موضوعاتی كه بدان پرداخته در وهله ی اول مسئله ی زن و سپس پرداختن به انسانهايی كه از نورمهای تعيین شده ی اجتماعی فرا تر می روند و بهمين دليل به حاشيه رانده می شوند و يا اينكه جامعه حق حيات برای آنها قايل نيست ، بوده است ، با شما سخن می گويم .

برای آغاز بحث لازم می بينم كمی از پيشينه ی خودم برای دوستانی كه آن را نميشناسند بگويم . من در سن ١٨ سالگی و در سال ١٩٨٥ ناچار به ترك ايران شدم. ناچار بدين دليل كه حتی از كودكی و نوجوانی هم بی پرده و بدون رعايت مصلحت از آنچه گمان می كردم درست است ، دفاع كرده ام و بهای آن را نيز كه فرار از سرزمينی كه با تمام وجود بدان عشق می ورزم بوده  ، به جان خريده ام. در آلمان در رشته های ادبيات آلمانی ، تئاتر – سينما و تلويزيون و تعليم و تربيت تحصيل كرده ام و پس از پايان تحصيل يعنی در سال ١٩٩٤ گروه تئاتر دريچه را بنيانگذاری كردم و از همانسال تاكنون بطور مداوم كارگردانی  كرده ام و نوشته ام كه نتيجه ی آن هشت نمايشنامه ی اجرا شده ، پنج نمايشنامه ی چاپ شده و بيش از چهل مقاله و مطلب در مورد تئاتر ، مسائل زنان و مسائل ديگر اجتماعی و سياسی بوده است.

در كار تئاتر برايم در وهله ی اول وفادار ماندن به تعريفم از اين حرفه يعنی جستجوی فرم هنری منطبق بر محتوای اثر با رعايت ارزشهای زيبايی شناسانه بوده است . با اينهمه جزو ‌آندسته از هنرمندان نيستم كه خود را با سياست بيگانه می دانند و پرداختن به معضلات سياسی و اجتماعی را كار سياستمداران . اما سياستمدار نيز نيستم و بهمين دليل كار حزبی و سازمانی را برای هنرمند زهر و مايه ی سقوط خلاقيت وی می دانم . معتقدم كه هنرمند بدليل تك بودن می بايست حساسيتهايش را نسبت به بی عدالتی بتواند كاملا آزادانه و بدون اجبار بيان كند . بهمين دليل هم با هر گونه سانسور و محدوديت آزادی بيان در هنر ، چه اين محدوديت از جانب قدرتمداران اين يا آن حكومت و چه از جانب اين حزب يا آن سازمان اعمال شود ، بشدت مخالفم. در كار هنری ام نه اجازه می دهم سانسورم كنند و نه خود سانسوری می كنم . در بيان هنری چيزی را پنهان نمی كنم و از آن رازی سر بسته نمی سازم، بلكه آنچه را كه پنهان است،  آنچه را كه وجود دارد ، اما وجود آن نفی می شود و از پرداختن بدان خودداری می شود ، عريان می كنم . اينها را نمی گويم تا از خودم تعريف كرده باشم يا اينكه به من بگويند عجب ابر انسانی است ، بلكه می خواهم تعريفی از علت وجودی هنرامروز ما  در تبعيد بدست بدهم . كارهای من بدليل روشن همين مشخصات در ايران قابل اجرا نيستند . اين درست كه از مزيت آزادی در جامعه ی ميزبان برخوردارم و از آن در كار هنری ام بهره می جويم ، اما مخاطب اصلی ام در كشورم ايران است. مخاطبی كه در اثر ضد تبليغ اين حكومت شايد اصلا نداند كه امثال من نيز هنوز وجود دارند و با قبول تمام سختی ها ی زندگی و كار در غربت دارند كار می كنند و می آفرينند . ما در كشورهايی بغير از كشور خودمان اما بزبان فارسی  و در مورد موضوعاتی كه پرداختن بدانها در كشور خودمان به اين صورت مستقيم و بی پرده و بدون سانسور بدليل وجود مميزی و سانسور غير ممكن است ، كار می كنيم و علاوه بر مشكل پراكنده بودن مخاطب و عدم حضور مخاطب اصلی در اينجا با مشكل محدود بودن و در بسياری از موارد نبودن بودجه ، پراكندگی عوامل كار و بسياری از مشكلات ديگر نيز روبرويیم كه پرداختن بدانها شايد از حوصله ی جمع خارج باشد. آنچه شايد برای بحث ما مهم باشد اين است كه انعكاس و عكس العملها نسبت به اين موضوع ، يعنی زن از سوی جامعه و منتقدين چگونه بوده است و من در اينجا تلاش می كنم تا با يك جمعبندی از اين برخوردها ، به يك ارزيابی از مخاطب اينجايی و تاثيرات احتمالی كه تداوم پرداختن به موضوعی نامتعارف لااقل در عرصه ی تئاتر و كار هنری توانسته بگذارد ، برسم. اين را هم بگويم كه تئاتر چون يك هنر زنده است و مستقيم بودن ارتباط صحنه و تماشاگر اصولا خود نوعی شوك و هيجان ايجاد می كند ، در پرداختن به تابوها مسلما عكس العملهای بيشتری نيز بر می انگيزد تا مثلا داستان يا شعر. در عين حال من هرگز بعنوان مخاطب نمايشهايم صرفا زنان در نظرم نبوده اند ، بلكه معضل را يك معضل اجتماعی می بينم و همانطور كه در گفتگويی نيز گفته ام، نوع عكس العمل نسبت به اين موضوع از سوی ديگران را نوعی محك زدن حدود و بينش و شعور اجتماعی و ميزان درك واقعی واژه ی دمكراسی می دانم. من پس از اجرای اولين نمايشم يعنی “بانو در شهر آينه“ به ضد مرد بودن متهم شدم و هنوز نيز عده ای بر اين باورند كه زنانی كه در عرصه های گوناگون اجتماعی به طرح مسئله ی زن می پردازند ، ضد مرد هستند . پس از اجرای دومين نمايشم “مرجان ، مانی و چند مشكل كوچك“ گفته شد كه من جدايی و طلاق و “بی بند و باری“ را تبليغ می كنم. سومين نمايشم “بازی آخر“ كه در ميان كاراكترهای آن يك زن فمينيست و يك مرد هنرمند همجنس گرا جزو فيگورهای اصلی بودند ، متهم شدم كه جدايی جنسی را پيشنهاد می كنم و نظرم اين است كه مردها زن شوند و زنان مرد! در عين حال اتهام راديكال بودن و بزرگ كردن بيش از حد تم زن در برابر “مسايل عمده ی اجتماعی“ نيز به اين اتهامها اضافه شد . اصولا نمايش بازی آخر بسيار بيش از آنچه تصور می كردم ، عكس العمل و حتی خشم بر انگيخت . از برخی شنيدم كه ماتازه داشتيم كم كم می پذيرفتيم كه در تئاتر نيز می شود در مورد زنان حرف زد ، اما اينكه يك همجنسگرا ( كه هنوز عده ای آن را پدوفيلی اشتباه می گيرند )  و اصولا اين موضوع را به صحنه كشيده ايد ، ديگر برايمان غير قابل قبول است .  آنجا بود كه ديگر تاب نياوردم و در نوشته ای تحت عنوان “فمينيسم يعنی مبارزه با جبر تاريخ“ در سال ٩٧ و در كيهان لندن پاسخی به اين اتهاماتی از اين قبيل دادم كه بعدا فهميدم بسيار تاثير گذار و لازم بوده است. در سال ٩٨ با “ سرزمين هيچكس“ كه درباره ی يك زن تبعيدی است كه در اثر فشارهای اجتماعی از ايران فرار كرده و در خارج دچار روانپريشی می شود و به خودكشی می انديشد ، اين اتهام به من زده شد كه خودكشی را تبليغ می كنم ، هر چند كه ارزش هنری كار را بسياری ستودند .نمايش بعدی ام “چاقو در پشت“كه برای اولين بار متن از خودم نبود و موضوع اصلی آن نيز عامتر بود، بيشتر برخوردها با خود كار بود ، تا اينكه در سال ٢٠٠٠  “روياهای آبی زنان خاكستری “ بروی صحنه رفت ، كاری كه خودم بسيار دوستش می دارم ، امابگونه ای قربانی مصلحتگرايی عمومی سياسی و در نتيجه تا حدودی در مورد آن سكوت شد يا ديده نشد. امسال با نمايش “سه نظر درباره ی يك مرگ“ به اينجا آمده ام كه بر اساس مجموعه داستانی از خانم مينا اسدی آن را تنظيم و كارگردانی كرده ام و از از جنبه ی ديگری به مسئله زن می پردازد.

طبق ارزيابی من تداوم كار هنری من دراين سالها و تاكيد من بر اينكه درباره ی همه چيز می شود و می بايست حرف زد و انديشيد حتی اگر اين انديشيدن ما راخوش نيايد و خاطرمان را آشفته سازد و اينكه نشان دادن يك موقعيت به قصد بر انگيختن حساسيت و ايجاد بحث در مورد آن ، صرفا بمعنای تايید آن نيست ، نتايج مثبتی داشته است. بسياری از منتقدين و تماشاگرانی كه ٨ سال پيش از ديدن كارهای من و روبرو شدن با اين زبان مستقيم ، شوكه می شدند ، امروز با اين كارها طور ديگری برخورد می كنند . از آنجا كه همانطور كه در آغاز گفتم در كارهايم بدنبال فرمی  منطبق بر محتوا و نگاه غير متعارف حاكم بر كارهايم بوده ام، اين فرمهای در آن زمان نا آشنا و بيگانه نيز امروز در ذهن تماشاگر بيشتر جا افتاده اند . يكی از مهمترين دستاوردها ی اين سالها برای من اين بوده كه موضوعات مطرح شده در كارهايم بسيار بحث برانگيز بوده اند و تماشاگری را نسبت به خود بی تفاوت نگذاشته اند . و اين دقيقا همان هدفی بوده كه من در كارهايم دنبال كرده ام ، يعنی همگانی شدن ابعاد موضوع مطرح شده در كار ودر اين راه پاداش و مزد اين سالهای كار مداوم و بی مزد را بدين گونه از تماشاگرم گرفته ام .تماشاگری كه در غربت ناچار شده بطور جدی با اين تناقض ميان  باورهای سنتی مانده در پس اعماق ذهن و تمايل شديد به زندگی مدرن درگير شود تا شايد به نتيجه و تصميمی جدی برای خود و آيندگان دست يابد.

نكته ی آخر اينكه به گمان من توانايی پرداختن به موضوعاتی از اين دست و انگشت گذاشتن بر تابوها در وهله ی اول نتيجه ی قرار داشتن خودم در موضع اقليت است ، چه بعنوان زنی كه از نورمهای تعيین شده فراتر می رود و می خواهد فراتر شود و تعاريف كليشه ای موجود درباره ی زن ايرانی را بر نمی تابد و چه بعنوان روشنفكری كه حاضر نيست به هيچ بهايی از باور خود به آزادی و اعتقاد به حق برابر برای همه صرف نظر از جنسيت، نژاد و تعلق قومی و مذهبی دست بكشد . روحيه ی عدالت جوی ما نتيجه ی سالهايی ست كه بی عدالتی را با گوشت و پوست و خون خود حس كرده ايم ، اما در برابرش سر خم نكرده ايم و چه كسی مدعی است كه بيش از زنان ميهنم كه  علاوه بر دلايل عمومی  بدليل جنسيت  نيز هدف حمله ی جزم انديشان واپسگرا قرار گرفته است و می گيرد.