ارتباط ميان روشنفكری و اسلام سياسی از مشروطه تا امروز

(بخش سوم : حكومت محمد رضا پهلوی)

 نيلوفر بيضايی 

 يادآوری

 در بخش اول اين نوشته به بررسی نقش انقلاب مشروطه در طرح افكار آزاديخواهانه و ترقی جويانه پرداختيم . در اين بخش ، معنای مشروطه ، نقش روشنفكران و همچنين نقش بازدارنده ی روحانيت و استبداد درباری را بررسی كرديم وديديم كه اين ادعا كه در روحانيت ، طيفهای ” آزاديخواه“ وجود داشته است ، كاملا  بی اساس بوده است. همچنين ديديم كه علت و هدف شركت روحانيت در آغاز انقلاب مشروطه ، نه آزاديخواهی ، بلكه طمع قدرت و گنجاندن “احكام شريعت“ در قوانين و در نهايت نيز برقراری “حكومت اسلامی“ بوده است. همچنين ديديم كه بر خلاف ادعای برخی از تاريخ نويسان كه روحانيت را به دو دسته ی “مترقی“ و خواهان “مشروطه ی مشروعه“ تقسيم می كنند، انقلاب مشروطه با دوگروه از روحانيون مواجه بوده كه يكی خواهان “مشروطه ی مشروعه“ (بهبهانی و طباطبايی) و ديگری “مشروعه خواه“( شيخ فضل الله نوری) بوده اند . مورد اصلی اختلاف اين دو گروه در اينجا بود كه روحانيت خواهان “مشروطه ی مشروعه“ از نظر ما و “مشروطه خواه“ از نظر بسياری از تاريخ نويسان ، بر اين باور بودند كه“  با وجود اينكه حاكم مستبد، يعنی شاه ، غاصب قدرت استبدادی الهی و در نتيجه مشرك است، نوعی حكومت مشروطه كه با نظارت روحانيت و تطبيق قوانين با اصول شرع برقرار باشد ،‌ تا زمان ظهور امام عصر قابل تحمل است “.

بر همين اساس آنها قوانين را بر دو دسته می كنند : عرفی و شرعی. قوانين عرفی برای نظم جامعه تنظيم می شوند و كافيست كه اين قوانين مخالف اسلام نباشند. اين قوانين از حدود وظايف قوه اجراييه و مقننه محسوب می شوند. قوانين شرعی هم به حوزه ی قوه ی قضاييه تعلق دارند و هيچيك از دو قوه ی ديگر حق دخالت در آنها را ندارد.

يعنی “قضاوت و صدور حكم در اموری مانند استيفاء و قصاص و ديه و اجرای حدود الهيه بر مسلم و كافر اصلی و مرتد فطری و ملی ... جزو وظايف حكومت شرعيه محسوب می شوند“!١

اختلاف از اينجا ‎آغاز می شود كه اين گروه ( مشروطه ی مشروعه خواه) ، نظارت روحانيون بر حكومت و انطباق قوانين با شرع را كافی می دانست، در حاليكه آن دسته ی ديگر(مشروعه خواه)  معتقد به حاكميت مطلقه ی شرع بود و هر نوع مداخله ی غير روحانی در امور دين و دنيا را نامشروع می دانست . 

 در اين ميان رد پايی از “روحانيون مترقی“ نيافتيم.  بر عكس ديديم كه اين دو گروه  چگونه از بازی “دوپارچگی“ برای تحكيم موقعيت خود و تضعيف نقش دگرانديشان بهره  می بردند. همچنين  ديديم كه عليرغم اختلاف نظرهای ظاهری كه نه بر سر محتوای فكری ، بلكه بر سر قدرت بود، چگونه اين دو جناح روحانيون ، آنجا كه پای منافع مشترك در ميان بود، از يكديگر حمايت می كردند و به ياری يكديگر می شتافتند. 

بطور خلاصه ديديم كه قدرت فلج كننده ی دستگاه روحانيت كه از يكسو بر دستگاه دربار اعمال فشار می كرد و در آن نفوذ داشت و از سوی ديگر با تمام نيرو در برابر تحقق خواستهای مشروطه خواهان ايستاد، يكی از مهمترين موانع پيشروی خواست آزادی و تجدد بود. همچنين به دوگانگی دربار و تمايلات شديد استبدادی در جناحهای غالب آن پرداختيم و ديديم كه چگونه استبداد درباری برای حفظ قدرت ، به حمايت روحانيت محتاج بوده و بناچار به اين طيف باج داده است. همچنين به روحيه ی ناسالم و قدرت طلبی بسياری از سران مشروطه اشاره كرديم كه در حساس ترين شرايط ، مانع هماهنگی و همياری آنها در جهت حفظ اهداف انقلاب مشروطه شد.

انقلاب مشروطه ، مرحله ی بسيار مهمی بود برای بيرون آمدن ايران از “قرون وسطای تاريخ“ و ورود به حوزه ی دنيای مدرن و تجدد. اما ورود به عصر “مدرنيته“ بدون خروج دين و فرامين دينی از ساختار سياسی و عرصه ی قانونگذاری و همچنين بدون وجود و گسترش آزادی های فردی و سياسی ممكن نيست . عدم تحقق اين دو اصل مهم ، پروژه ی انقلاب مشروطه را نا تمام گذاشت.

واقعيت ناديده گرفته شده ی تاريخی كه در اين سلسله مطلب ، بارها با آن مواجه شديم ، اين بود كه روحانيت بخصوص از دوران قاجاريه ببعد، صريحا خواهان رسيدن به قدرت سياسی بوده و علت مخالفت اين طيف با استبداد قاجار (و بعد نيز پهلوی) نه بدليل آزاديخواهی ، بلكه با هدف برقراری استبداد دينی بوده است. در عين حال ، در اين بررسی متوجه شديم كه روحانيت از يك پايگاه اجتماعی و در نتيجه قدرت سياسی و اقتصادی پنهان و بطور موازی با حكومت دربار، برخوردار بوده است و وجود اين پايگاه عظيم ، دربار را مكررا با كوتاه آمدن و امتياز دادن به روحانيت برای بدست آوردن امتيازات ديگری ، وا داشته است.  اينكه اين ضديت روحانيت با پادشاهی ، يك نوع آزاديخواهی تلقی شده و زمينه ساز همكاری و همراهيهای بعدی نيرويهای غير مذهبی و لائيك با اين طيف شده است، روی ديگر اين واقعيت تاريخی است كه علنی ترين نمود خود را در انقلاب ٥٧ بازيافت.

در بخش دوم ديديم كه چگونه رضا خان سردار سپه در چنين شرايط بحرانی و با حمايت انگليس بقدرت رسيد. علت اينكه انگليس كه بارها از قدرت روحانيت حمايت كرده بود، بيكباره سمت و سوی اين حمايت را بسوی رضا خان سردار سپه تغيير داد ، بطور خلاصه اين بود كه بر اثر پيروزی انقلاب اكتبر در روسيه و شكل گيری يك قدرت جديد در منطقه، سياست بين المللی ايجاب می كرد كه در كشورهايی مثل ايران يك حكومت متمركز و مقتدر وجود داشته باشد. اما بقدرت رسيدن رضا شاه بنوعی يك ضرورت داخلی نيز بود. می دانيم كه در آن دوره حكومت های “خان خانی“ در مناطق مختلف ايران برقرار بود و هر “خان“ خود يك پادشاه كوچك بود. بر خلاف اين تلقی  تاريخی كه معتقد است  رضا شاه تمام دست آوردهای مشروطه را بر باد داد، لا اقل در مواردی چون ايجاد يك دولت سراسری ملی و نهادهای اداری جديد، ايجاد سازمانهای اقتصادی و فرهنگی ، ارتش و ... ، راهی بسوی تجدد يافت. اگر بپذيريم كه دو خواست اساسی انقلاب مشروطه آزادی و تجدد بود، تلاشهای رضا شاه در مورد دومی (تجدد و تا حدودی نيزبرقراری حكومت قانون) را نمی توان ناديده گرفت. آنچه مسلم است اينكه در مورد اولی يعنی “آزادی“ ، نه تنها رضا شاه گام مثبتی بر نداشت ، بلكه با ترويج يك نوع ناسيوناليسم لجام گسيخته ، راه را بر هر نوع برخورد انتقادی بست. در حقيقت در ايندوره در عرصه ی فرهنگ به روشنفكرانی اجازه ی كار داده می شد كه به سياست نپردازند و اگر خود تمايلات ناسيوناليستی ندارند، لااقل با ناسيوناليسم مخالف نباشند. اما در زمينه ی سياست ، تمام راهها بسته بود و بهمين دليل نيز ما در دوره ی رضا شاه متفكرين سياسی نداشتيم. بعبارت ديگر “سياست“ تنها در شخص رضا شاه خلاصه می شد و اراده ی او برابر بود با “سياست“. در ايندوره تنها می توان از “گروه پنجاه و سه نفر“ نام برد كه البته از نظر فكری و ايدئولوژيك به متفكرين مشروطه ربط پيدا نمی كردند . آنها بيشتر فعاليت تئوريك سياسی ( مجله “دنيا“) فعاليت داشتند ، ولی دستگير شدند و گروهشان از هم پاشيد.

گفتيم رضا خان در ابتدا تمايل برقراری “جمهوری“ داشته است. جالب اينجاست كه روحانيت ، در اين مرحله با اين خواست مخالفت كرد و بر ضرورت تداوم “سلطنت“ صحه گذاشت، چرا كه می دانست كه تنها در صورت وجود “شاه مستبد“ است كه نفوذ و قدرتش حفظ می شود، يعنی شاه مستبد است و روحانيت “ضد استبداد“ و در نتيجه “آزاديخواه“! اين معادله ای است كه روحانيت شيعه در ١٢٠ سال گذشته از آن پيروی كرده و توانسته بر اساس آن ، عرصه ی قدرت خود را از امور مذهبی به عرصه ی سياست و قدرت سياسی بسط دهد.

در دوران رضا شاه كه با اتكاء به حمايت انگليس بقدرت رسيد و روحانيت راه به سلطنت رسيدن او را هموار ساخت، مجموعه ای از تضادها و تناقضات را می بينيم. از يكسو رفرم ، نوسازی ، محدود ساختن قدرت روحانيون و دگرگونی غير قابل انكار چهره ی ايران ، از سوی ديگر تقويت نفوذ روحانيون در بين مردم ، ناپيگيری رفرمها و سر انجام ايجاد و تقويت ساختار استبدادی حاكميت رضا شاه .

از يكسو اتكاء بر روشنفكران و روشنگران تجدد خواه در دوران آغازين قدرت گيری و محدود ساختن عرصه ی فعاليت روحانيت ، از سوی ديگر روی آوردن به روحانيون و تظاهر به دينداری كه باعث فاصله گرفتن روشنفكران از دستگاه دولت شد. در اين دوران به يك نوع عقب نشينی و ركود روشنفكری و همچنين به دو گروه شاخص در ميان آنها بر می خوريم: گروه اول “اسلام سياسی“ را غلبه ناپذير دانست و برای همين هم به تقسيم آن به انواعی “راستين“ و “دروغين“ پرداخت و گروه دوم به سوی نوعی ناسيوناليسم ايرانی رو آورد. اصولا اين گرايشات ناسيوناليستی تنها حيطه ای بود كه در عرصه ی فرهنگی ، امكان رشد يافت .  بلحاظ ساختار اجتماعی ، همچنان حكومت پنهانی روحانيت و اقتدار اين طيف ، عليرغم محدوديتها ادامه يافت. تحولات و نوسازيهای “از بالا“ ی رضا شاه ، هر چند توانست چهره ی بيرونی ايران را تغيير دهد، اما در اين ساختار اجتماعی نتوانست تغييری بوجود آورد و روحانيت نيز از موقعيت برای بازسازی قوای خود بهره جست.

حكومت محمد رضا پهلوی ، رشد جنبش “چپ“ در ايران و “فداييان اسلام“

پس از سقوط رضا شاه  و بقدرت رسيدن محمد رضا شاه بيست ساله ، با مجموعه ای از وقايع  در عرصه ی اجتماعی و سياسی روبروييم . از يكسو روحانيت كه با قدرتی عظيم تر از پيش پای به ميدان گذاشت و از سوی ديگر شكل گيری دو نيروی “ملی“ و “چپ“ در عرصه ی سياسی كه اميدهای جديدی را در جهت ايجاد يك جريان غير مذهبی بر انگيخت. محمد رضا شاه  از همان آغاز، مغلوب قدرت “سحر انگيز“ روحانيت شيعه شد و كليه امتيازاتی را كه رضا شاه از آنها گرفته بود، به اين طيف بازگرداند و همين امتيازات محملی شد بر گسترش نفوذ روحانيت بر اجتماع و سياست.

تشكيل “فداييان اسلام“ كه مورد حمايت علنی “آيت الله “ ها از كاشانی گرفته تا طالقانی قرار داشتند و جايگزين شدن ترور افراد بجای كشتارهای دسته جمعی (بابی كشی) ، به شيوه ی جديد اين جناح بدل شد. ترور كسانی چون كسروی ، فاطمی، رزم آرا ... در همين دوره انجام گرفت . آنچه اين مرحله ی تاريخی را از ديگر مراحل متمايز می كند، پيدايش و رشد سريع افكار “چپ“ بنمايندگی “حزب توده ايران“ است. در آغاز تشكيل اين حزب ، اميدهای بيشماری در دل بسياری از آزاديخواهان ايجاد شد، چرا كه انتظار تاريخی از اين جريان اين می بود كه با توجه به پايگاه عظيم اجتماعی ، بعنوان  يك “ نيروی سوم “ غير مذهبی ، مترقی و دمكرات در برابر دو پايگاه جناح ارتجاعی دربار و روحانيت قد علم كند. اما آيا اين انتظار تاريخی برآورده شد؟ منافع ملی ايران حكم می كرد كه جنبش “چپ“ ايران به جناح مترقی دربار (از جمله مصدق) كه بخشا از نيروهای سكولار و در عين حال آزاديخواه تشكيل شده بود، نزديك شود و به ائتلافی برای تضعيف پايگاه روحانيت و جناح ارتجاعی دربار دست بزند و با اتكاء به اجرای قانون اساسی وقت كه همانا قانون اساسی مشروطه و يكی از پيشروترين قوانين اساسی منطقه بود، بتواند فضای حركت و فعاليت نيروهای مترقی و سكولار را فراهم سازد كه در اينصورت شايد مسير تاريخ ايران بكل عوض می شد. همينجا نيز به اين نكته اشاره كنم كه تركيب نيروها و اشاره به امكان نزديكی به جناح مترقی آنزمان، به هيچوجه به اين معنا نيست كه چنين نزديكی هايی در هر حكومتی ، از جمله حكومت اسلامی بتواند بنفع منافع ملی باشد. كما اينكه همچنان بر اين باورم كه اين نزديكی با جناحهای ياد شده كه سكولار و آزاديخواه بودند ، هيچ نسبتی با حركت آنها كه امروز چنين نزديكيهايی را با نمايندگان جناحهايی از اسلاميون حاكميت اسلامی می جويند ، ندارد و با آن كاملا بی ربط و غير قابل مقايسه است. يكی از مدللهای مهم اين ادعا اين است كه نزديكی آن زمان به جناحهای مترقی به قيمت از دست دادن هويت سكولار نبود ، بلكه آن را تقويت می كرد ، در حاليكه نزديكی آنها كه امروز از زاويه ی “قابل اصلاح بودن“ حكومت اسلامی به جناحهايی از حاكميت ( كه نه تعريفشان از آزاديخواهی به سكولارها نزديكی دارد و نه می توانند و می خواهند از دلبستگيهای ايدئولوژيك به قدرت سياسی دين بكاهند) ، نه تنها به نفع جنبش دمكراسی خواهی و سكولار نبود، بلكه به قيمت بی هويتی و عقب نگاه داشته شدن جنبش سكولار و آزاديخواهانه ی ايران و تمديد عمر اين حكومت ايدئولوژيك و تام گرا انجام شد .

در آغاز نشانه هايی از نزديكی جناح مترقی دربار با اين حزب به چشم می خورد، از جمله شركت اعضای حزب در كابينه ی قوام و ورود آنها به مجلس چهاردهم. اما اين حزب بزودی متحدين ديگری را برای خود جست و يافت كه نه تنها ترقيخواه و آزاديخواه نبودند ، بلكه دشمن هر گونه پيشرفت و آزادی بودند: روحانيت.و نمايندگان اسلام سياسی.

حزب توده و روحانيت بزودی دريافتند كه می توانند از نفوذ ديگری بنفع خويش بهره گيرد و اين دو در يك نقطه ی مشترك نيز در كنار يكديگر قرار گرفتند: ضديت با حكومت.                 

روحانيت كه تا اينزمان ، هيچ نظر مخالف شرع اسلام را (از جمله حزب توده را در آغاز شكل گيری) تاب نمی آورد، بسيار سريع در يافت كه از اين “ نيروی سوم“ بدليل مخالفتش با حكومت ، می تواند برای تقويت نفوذ خود بهره گيرد و حزب توده نيز با اين گمان كه با باج دادن به روحانيت تحت عنوان “احترام به باورهای مذهبی“ ، می تواند بقای سياسی خود را تضمين كند، با “مسلمان نمايی“ بنای همياری با اين جناح گذاشت. همين نكته و اين عدم استقلال و در عين حال تكيه بر يكی از مرتجع ترين نيروهای موجود در موازنه ی سياسی، اين حزب را از همان ابتدا عقيم ساخت ، بطوريكه هرگز نتوانست آن انتظار تاريخی كه از “چپ“ در ايران می رفت، يعنی ايجاد يك جبهه ی مترقی ، غير اسلامی و لائيك را برآورده سازد. نكته ی ديگر ، وابستگی اين حزب به شوروی و در نتيجه كوشش آن در جهت حفظ منافع شوروی در ايران بود. 

ماركسيسم در اروپا يكی از جوانترين محصولات چهار قرن انقلابات فكری و فلسفی بود كه از عصر روشنگری آغاز شده و پس از پشت سر گذاشتن انقلاب عظيم اجتماعی و آزاديخواهانه ی فرانسه  به تفكر ماركسيستی مبتنی بربنيانهای  روشنگری و هومانيسم رسيده بود. حتی در اروپای امروز نيز هر كجا بدنبال رد پای خلاقيت ، انسان دوستی و رشد اجتماعی بگرديم ، اثر ماركسيسم را بر آن خواهيم يافت.

اما دريغا كه در ايران و ديگر كشورهای “جهان سوم“ ، ماركسيسم – لنينيسم از نوع روسی آن نفوذ پيدا كرد كه ديگر هيچ مناسبتی با آن مبناهای فكری و هومانيستی نداشت. انقلابی كه در روسيه ی تزاری صورت گرفت، هيچ ربطی به آن ايده ی اول ماركس كه بر ضرورت عدالت اجتماعی و اقتصادی در جوامعی كه مرحله ی انقلاب فرانسه (آزاديهای فردی ، اجتماعی و سياسی)  را پشت سر گذاشته اند، تاكيد داشت ، پيدا نمی كرد. جهش از استبداد تزاری بسوی “سوسياليسم“ بدون گذار از مرحله ی آزاديخواهی (انقلاب فرانسه) ، تنها می توانست به همان “استالينيسم روسی“ يا ديكتاتوری  منجر شود ، كه شد. الگوی “حزب توده ايران“ ، اين نيرويی كه اميد نسل جوان ايرانی برای ايجاد يك كانون تحول بسوی آزادی و ترقی بود ، “رفيق  استالين“ بود كه بجز ارائه ی يك “بدل“ از همان الگوی يكسو نگر و جزم انديش دينی ، چيز ديگری نمی توانست توليد كند. جريانی كه قاعدتا می بايست به پايگاه مقابله با خرافه و جهل بدل شود، به بازتوليد همان شيوه های روحانيت اسلامی ، بگونه ی ديگر پرداخت. تحقير و تكفير و زدن برچسبهايی چون “بورژوايی“ ، “وابسته“ ، تحقير اقليتهای مذهبی و نسبت دادن آنها به “محافل امپرياليستی“ ،  ناتوانی از نزديكی و حتی تحقير روشنفكران ايرانی ، از جمله هدايت و نيما و دهخدا ، سكوت در برابر ترور كسروی ... تنها نمونه هايی از اين “فرهنگ طراز نوين“ است كه اين حزب برای عرضه كردن در چنته داشت!

حزب توده در ميان همراهان خود كه در آغاز اكثرا از جوانان دانشگاهی و نيروهای صادق و آزاديخواه تشكيل شده بود، اين گمان را ايجاد و تقويت كرده بود كه دفاع از منافع شوروی ، در واقع دفاع از حقوق زحمتكشان جهان و در نتيجه ايران است و در تضاد با منافع “سرمايه داری جهانی“. از اين منظر. دفاع از شوروی نه تنها تضادی با منافع “توده ها“ ندارد، بلكه در جهت تقويت آن است!

شاهرخ مسكوب در اينمورد كه چگونه در نوجوانی به عضويت حزب توده در آمد، می گويد:

“ ... حزب جای فعاليت بود و نظم تازه. توی مملكتی كه با يك ضربه تمام در و پيكرش به هم ريخته بود، از همه گذشته حزب جايی بود كه يكنوع احساس ايمنی و امنيتی می داد. يك جان پناه بود. خود مملكت اين احساس را نمی داد. بعد از ماجرای شهريور بيست آدم احساس نمی كرد متعلق به جايی است كه زير پايش قرص است. برای اينكه ارتش خارجی در ايران بود. يك طرف روسها بودند يك طرف انگليسيها و آمريكايی ها بودند. بعد هم خوب اين را حس كرده بوديم كه با يك ضربه همه چيز فرو ريخته است. .. حزب آنجا آشكار بود و تمام سازمانش. وقتی می رفتی و  پذيرفته ميشدی، كه معمولا هم پذيرفته می شدی، مثل اينكه داخل يك حصار شده ای. به يك مذهب تازه ای در آمدی كه “علمی“ هم هست. چه بهتر از يك مذهب علمی. در وسط آشوب كه همه چيز در هم ريخته بود، حس می كردی كه روحت در امان و زمين زير پايت سفت است.“٢“

اصولا اين تفكر مقابله با سلطنت و در عوض نزديكی با اسلاميون ، سنت ديرينه دارد كه پيشينه اش به حزب توده بازمی گردد. البته ما در اينجا به آن واقعيت تلخ پرداختيم كه هويت اين حزب را از انتظار تاريخی كه از آن می رفت، مجزا می كند، اما اين بدين معنا نيست كه منكر اين واقعيت بشويم كه بسياری از متفكرين ما نيز از درون همين “چپ“ سر برآوردند و به تلاشهای فرهنگی دست زدند كه البته بيشتر رو بسوی ادبيات “انقلابی“ روس و ترويج تاريخ نگاری تحريف آميز روسها در ايران داشت. اما روح فكری كه حزب توده  نمايندگی می كرد، در نهايت همان نفی هر گرايش حكومت وقت بود و روی ديگر آن حمايت و همياريهای مكرر با دستگاه روحانيت.

نكته ی ديگر ، ترور شاه  بسال ١٣٢٧ بود كه به حزب توده نسبت داده شد ( هر چند كه بعدها روشن شد كه به احتمال قوی اين ترور از سوی فداييان اسلام انجام شده بود) و باعث بدبينی شاه نسبت به اين حزب و ممنوع شدن فعاليت حزب توده شد. واقعيت اين است كه از اين ترور نيز تنها روحانيت سود برد، چرا كه ميان حزب توده و حكومت ، شكاف عظيم تر شد و تشديد ضديت اين حزب با حكومت ، تنها بسود روحانيت تمام می شد، چرا كه از يكسو “استبداد دربار“ عيانتر می نمود و از سوی ديگر ضرورت مقابله با آن در همراهی نيروهای “ضد استبدادی “ ديده می شد.

دكتر مصدق ، “جنبش ملی شدن نفت“ و ديگران

دكتر مصدق يكی از نمايندگان جناح مترقی دربار بود كه سالها برای تحقق “مشروطيت“ حكومت تلاش كرده بود وجبهه ملی ايران كه نتيجه ی رشد تمايلات ملی گرايانه و آزاديخواهانه در ايران بود، تحت رهبری او شكل گرفت . جنبش ملی شدن صنعت نفت و بازگشت امتيازات نفت به ملت ايران ، حركتی بود كه مصدق هدايتگر آن بود. دكتر مصدق ، يك شخصيت سياسی ميهن دوست، دمكرات و سكولار بود . اما از همان آغاز تشكيل جبهه ی ملی ، روحانيون ، اسلاميون و فرصت طلبان نيز به جبهه ی ملی نفوذ كردند. در همين راستا بود كه آيت الله كاشانی كه در ميان تجار و بازاريان نفوذ داشت، در رهبری اين جبهه قرار گرفت . آيت الله كاشانی كه يكی از همان روحانيونی بود كه خواهان حفظ “سلطنت“ در زمان رضا شاه بودند  و بعدها كه رضا شاه قدرت روحانيت را محدود ساخت ، در نجف “مدرسه علوی“ را تاسيس كرد، از سال ١٣٣٢ تا ٢٤ به جرم جاسوسی برای آلمان در بازداشت انگليسيها بسر برد و بمدت ٤ سال رهبر فداييان اسلام بود ...٣

مصدق كه از سوی شاه به نخست وزيری انتخاب شده بود و توانست در جنبش ملی شدن نفت با اراده ای خستگی ناپذير، منافع مردم ايران را به كرسی بنشاند،  در آغاز از پشتيبانی كاشانی برخوردار بود وهمچنين تحت فشار او قرار داشت كه از وی می خواست تا طرح “حكومت اسلامی“ در اندازد! در همان دوران نخست وزيری اول مصدق، ميان او و كاشانی اختلافات از همينجا آغاز شد ، بطوريكه مصدق پس از اينكه متوجه “ توصيه نويسی“ های كاشانی (دولت در دولت) برای “آقازاده ها“ شد، دستور داد كه توصيه نامه را جمع كنند . پس از تير ١٣٣٠ كه مصدق برای دومين بار با حمايت مردم به نخست وزيری رسيد ، كاشانی پس از اينكه بدين نتيجه رسيد كه مصدق تنها قوای ملت را برسميت می شناسد و با “حكومت اسلامی“ هم هيچ ميانه ای ندارد، از حمايت از مصدق دست برداشت و بدين ترتيب تمام نيروهای مذهبی و بخصوص بازاريان نيز به مصدق پشت كردند. از سال ١٣٣١ تبليغات روحانيون بر عليه مصدق علنی شد و كسانی چون مكی و بقايی و حايری زاده ... به حمايت از كاشانی از مصدق روی گرداندند.

محمد رضا شاه نيز كه در وهله ی اول بقای سلطنت برايش اهميت داشت و می دانست كه بدون روحانيت ، ادامه ی آن ناممكن است و همچنين با توجه به اينكه از تاكيد مصدق بر نقش ملت در انتخاب نمايندگان و طرح خواسته هاشان دل خوشی نداشت ، جلب دوباره ی پشتيبانی روحانيون را در دستور كار خويش قرار داد. در اين معادله ، حزب توده نيز از هيچ تلاشی برای تضعيف حكومت مصدق فروگذار نكرد .

در اينمورد شاهرخ مسكوب می گويد:

“ ... در اين دوره سياست عملی حزب توده روزبرزو تعيين می شد. بخصوص وقتی كه نهضت ملی دامنه اش وسعت گرفت ، دكتر مصدق قدرتش افزايش پيدا كرد و مبارزات داخلی عليه شركت نفت و انگليس شدت پيدا كرد و حزب در مقابل يك امری قرار گرفت كه بايد تصميم می گرفت. اول در يك وضعيت ستيزه جويانه ای بود، مهاجم بود. بعد شايد بشود گفت بر اثر شدت واقعيات ، ناچار در يك وضعيت دفاعی قرار گرفت و در حمله و دفاع. در هر دو حالت ناچار بود روز به روز سياستهايش را اتخاذ بكند و اكثرا اتفاق می افتاد كه سياستهای بعدی با سياستهای قبلی اش متناقض بود... از بيست و نه تا كودتای بيست و هشت مرداد، حزب در مقابل دكتر مصدق و نهضت ملی قرار داشت... رقيب واقعی حزب توده دكتر مصدق بود...“٢

حزب توده از همان آغاز دوران وزارت مصدق، بشدت با او دشمنی ورزيد. مصدق يكی از پيگير ترين كوشندگان تداوم مشروطه بود . او در حين اينكه در سياست داخلی با تاكيد بر ضرورت احترام به رای و خواست مردم در جهت ايجاد دمكراسی كوشيد، در سياست خارجی نيز تلاش نمود تا امتيازات از دست رفته ی نفت را به مردم ايران بازگرداند. می توان به تصميم گيريها و برخی اقدامات مصدق نقد كرد ، اما نمی توان منكر شد كه او يكی از شخصيتهای برجسته و ليبرال در تاريخ ايران است كه با برخورداری از صداقت و سلامت فكری برای دمكراسی و استقلال ايران تلاش كرد.برای نيرويی مثل حزب توده ، مصدق به دو دليل روشن يك دشمن محسوب می شد. اول اينكه مصدق در مسير تلاش و مقابله اش با سلطه ی اقتصادی انگليس بر ايران ، در هيچ مرحله ای حاضر به نزديكی با شوروی نيز نشد. دوم اينكه وجود شخصيت ليبرالی چون مصدق كه هم از پشتيبانی و احترام خاصی در نزد مردم برخوردار بود و هم در ساختار دولت نقش داشت و در عين حال از نقش خود در جهت تقويت منافع و خواست مردم ايران بهره می جست، برای حزب توده خطر بزرگی بشمار می آمد. حزب توده كه در آن شرايط بحرانی با طرح شعار “جمهوريخواهی“ و سرنگونی سلطنت ، نيروی خود را در جهت ايجاد بن بست برای دولت ملی و دمكراتيك مصدق بكار بست، عملا در جهت مخالف مسير آزاديخواهانه ی مصدق گام برداشت. مسيری كه پس از كودتای بيست و هشت مرداد،  سرنگونگی دولت ملی مصدق و بسته شدن كامل فضای سياسی كشور را بهمراه داشت. هتاكی و توهين های پی در پی به مصدق در نشريات اين حزب ، تنها بخش اندكی از حركتهای غير دمكراتيك اين حزب بود.

محمد رضا شاه نيز كه در يك شرايط بحرانی به وزارت مصدق رضايت داده بود و حتی در ابتدا به او سمپاتی نيز داشت، از آنجا كه هيچ چيز به اندازه ی حفظ تاج و تخت برايش اهميت نداشت، از قدرت و نفوذی كه مصدق درميان مردم يافته بود، به هراس افتاد. از سوی ديگر نيز می ديد كه روحانيت ، آن نيروی تاريخی كه همواره در نقش دوگانه ی خود ، يعنی از يكسو مشروعيت بخشيدن به پادشاهی و سوق دادن آن بسوی خصلت استبدادی و از سوی ديگر مقابله با اين استبداد خود ساخته برای يافتن مشروعيت در ميان مردم و “آزاديخواه و مترقی“ خوانده شدن ، اما در حقيقت با هدف پنهان و آشكار برقراری حكومت اسلامی،‌ از مصدق روی گردانده است ، بنای دشمنی با مصدق گذاشت.

 نقش روحانيت و نمايندگان اسلام سياسی در دو مقطع تاريخی ، يعنی انقلاب مشروطه و جنبش ملی شدن نفت ، مشابه بوده است. در آغاز هر دو با قصد برقراری “حكومت اسلامی“ شركت داشته و وقتی متوجه نافرمانی مصدق  مشروطه خواه و دمكراسی طلب  شد، با تمام نيرو در مقابل او ايستاد و دربار را به نزديكی با خود واداشت.

همچنين  شباهت نقش مصدق در پايان دهه ی بيست است با عملكرد يحيی دولت آبادی در دوران انقلاب مشروطه ، بسيار جالب است. هردو در دوران ضعف حكومت دربار به وزارت رسيدند و هر دو نيز از روحانيت برای تحت فشار گذاشتن دربار بهره جستند و هر دو در مرحله ی اول حضور تاريخی خود توانستند تحولات و پيروزيهای مثبتی را نصيب ملت ايران سازند. متاسفانه شكست هر دو نيز نتيجه ی قدرت نفوذ روحانيت ، همچنين عقب نشينی و حتی ائتلاف دربار با اين نيرو بود.

نتيجه اينكه در عرصه ی داخلی ، سه گروه ، يعنی روحانيت و اسلاميون، شاه و “شاه پرستان” و حزب توده در مقابل مصدق ايستادند و او يك تنه و با گروه اندكی از همراهانش در برابر اين سه گروه &